'The Indian national movement, through its long journey, brings considerable change in our social and economic sphere for a just and egalitarian society.' Elaborate.

Linked PYQ

8. अधोलिखिताः सर्वे प्रश्नाः संस्कृतेन समाधेयाः — Answer all of the following : (To be written in Sanskrit language) 8.(a) अधोलिखित-सन्दर्भं सम्यगवधार्य तदधस्तात् पृष्टानां प्रश्नानामुत्तरं देवनागरीलिप्या स्वेन संस्कृतेन दीयताम् । प्रत्येकमुत्तरं 3-4 पंक्तिभिः भवेत् — 5×5=25 कविशब्दस्य मौलिको व्यापकश्चार्थोऽस्ति 'इन्द्रियगोचरत्त्वानां साक्षात्कर्ता पुरुषः' इति । 'कवयः क्रान्तदर्शिनः' इति निरुक्तशास्त्रोक्तिः । ऋषिशब्दस्यापि अयमेव महत्त्वपूर्णोऽर्थः । अध्यात्म-शास्त्रमर्मज्ञस्य विदुषः प्राचीनमभिधानं 'कविः' इत्येवास्ति । एतस्मिनश्चैवार्थेऽस्य शब्दस्य प्रयोगो न केवलं गीतायाम् उपनिषत्स्वेवोपलभ्यते प्रत्युत संहितास्वपि महनीयोऽयं शब्द एतस्मिन्नेवार्थे बहुलं प्रयुज्यमान उपलभ्यते । उक्तं हि कठोपनिषदि — "'क्षुरस्य धारा निशिता दुरत्यया । दुर्गं पथस्तत् कवयो वदन्ति ॥'" इदं चापि विशेषतो ध्येयं यत् परब्रह्मार्थे कविशब्दप्रयोगो बहुत्र समुपलभ्यते, यथा ईशावास्योपनिषदि — "'कविर्मनीषी परिभूः स्वयम्भूर्यातथ्यतोऽर्थान् व्यदधात् शाश्वतीभ्यः समाभ्यः ।'" उपनिषदां स्वरे एव स्वं स्वरं मेलयन्ती श्रीमद्भगवद्गीताऽपि गायति — "'कविः पुराणमनुशासितारमणोरणीयासमनुस्मरेद् यः ।'" (i) 'कवि'शब्दस्य मौलिकः अर्थः कः ? (ii) 'कवि'शब्दस्य अध्यात्मशास्त्रमर्मज्ञरूपः अर्थः कुत्र कुत्र उपलभ्यते ? (iii) कठोपनिषदि दुर्गमः अध्यात्ममार्गः केन उपमितः अस्ति ? (iv) ईशावास्योपनिषदनुसारेण परब्रह्मरूपः कविः किमकरोत् ? (v) गीतायां कवेः स्वरूपं कीदृशं मतम् ? 8.(b) अधोलिखितं सन्दर्भं सम्यगवधार्य तदधस्तात् पृष्ठन्तं प्रश्नानामुत्तरं देवनागरीलिप्या स्वेन संस्कृतेन दीयताम् । प्रत्येकमुत्तरं 3-4 पंक्तिभिः भवेत् — 5×5=25 उक्तं हि मेघदूते कालिदासेन — "'कस्यात्यन्तं सुखमुपनतं दुःखमेकान्ततो वा । नीचैर्गच्छत्युपरि च दशा चक्रनेमिक्रमेण ॥'" संसारे नियतितरूपेण मानव-जीवन-दशा-परिवर्तनं जायते । 'कुटिलं गच्छतीति जगत्', 'सम्यक् सरतीति संसारः', इति संज्ञाशब्दावपि परिवर्तन-प्रवृत्ति-परिपोषकौ स्तः । एकदा जनः धनधान्यसमृद्धः सन् विविधान् भोगान् भुञ्जानोऽद्यानपि भूयसोऽतिथीन् दीनान् पालयितुं प्रभवति । अन्यदाऽसावेव निःस्वतामुपसन्नो यवानां प्रसूत्यैऽप्यन्नदीयद्वारमासादयति । धर्मपुत्रं गविष्टिरं युधिष्ठिरं को न वेत्ति । यो ह्येकदा सहस्रशोऽतिथीन् सौवर्णपात्रेषु भोजयति, स एवैकदा वैराटं निकेतनमाराध्य निवण्डधारणं विधत्ते, प्रहरिकृत्यं प्रचालयति । गाण्डीव-टङ्कार-सभीकृतभटो धनञ्जयोऽपि एकदा वीर-वृन्द-विक्रान्त-विग्रहोऽविद्यत, तथा चासावेव पुमानपि स्त्रीव नटी-कर्म कुर्वाणोऽतिवाहयति जीवनम् । महाराजो हरिश्चन्द्रोऽपि एकदा यदा धनदान-मानादितोषेण क्षुत्पिपासाकुलान् अभ्यागतान् अजीवयत्, स एव चाण्डाल-निकेतनमासाद्य तदादेशं शिरसि निधधानः श्मशानसेवां विधत्ते । अतः सत्यमेवोक्तं "'चक्रवत् परिवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च ।'" (i) मेघदूतानुसारं दशा-परिवर्तनं कथं भवति ? (ii) जगत्-संसार-शब्दयोः कः अभिप्रेतार्थः ? (iii) युधिष्ठिर-जीवने दशा-परिवर्तनं कथं जातम् ? (iv) दुर्दिनेषु आगतेषु अर्जुनः कथं जीवनं यापयामास ? (v) हरिश्चन्द्रः किं कुर्वाणः दुःखदिनानि सेहे ?